[Bertso ibilbidea] Leitza

2021-11-10

Leitza –

Gipuzkoa aldetik trena hartu eta Nafarroara heldu bezain pronto egingo dugu lehenengo geldialdia. Trenetik jaitsi eta, oinez, herria zeharkatuko dugu, lehengo eta gaurko bertsolari, bertso eta leku bereziak ezagutuz. Leitzan, pilotari eta harri jasotzaileak bakarrik ez, bertsolariak ere egon direla eta badaudela ikusteko ibilbide xume honetan, ale politak, kontakizun ezberdinak, sorkuntza eremuak eta abar arakatuko ditugu. Hurrengo orriotan dago hori guztia plazer duenarentzat, atsegin izango zaizuelakoan. Eta hala suertatuko ez balitz, errua ez daukat ez nik!

 

Leitza

 

  1. geltokia: Franki baserria

Lehenbiziko geldialdia Gipuzkoa aldetik etorri eta muga pasa bezain pronto egingo dugu, Franki baserrian, Manuel Lasarteren jaiotetxean. Geltoki bat izatekotan, hauxe da geltoki deitzea zilegi den bakarra, garai batean Iruñea-Donostia burdinbidea edo Plazaolako trena izeneko trenbidearen geltoki baten ondoan baitago.

Gipuzkoarekin mugan eta tren geltokiaren ondoan, bertan jaio eta hazi zen Manuel Lasarte bertsolaria, 12 urterekin Aiara bizitzera joan zen arte. Etxe ondotik pasatzen zen erreka txikiaren eta bertako harizti eta gaztainadi artean eman zituen lehenengo urteak. Askok pentsatuko dute (eta ez dira oso oker ibiliko) hauxe dela Leitzako bertsolaritzaren sorlekua, herri honek eman duen bertsolaririk esanguratsuena sortu baitzen hemen.

Hamabi urterekin Aiara lekualdatu arren, eta bizitzan zehar Eibarren eta Orion bizi arren, ez zuen inoiz ahaztu sustraiak non zituen. Are gehiago, harrotasunez goraipatzen zuen, zenbait bertso jarritan gordeta geratu den moduan. Ez gara, ordea, Leitzari botatako loreak gogoratzen ariko. Geldialdi honetan Manuelek jarritako bertso batzuk ekarriko ditugu gogora, auzoko mutilzahar edarizale bati jarritakoak.

Litekeena da hurrengo bertso hauek Franki baserriko bizilagunen bati jarri ez izana, eta Aiako edo Orioko bizilagunen bati (edo asmatutako bati) jarri izana, baina bere sortetxeaz ari garenez, zilegi da lizentzia hori hartzea eta Lasarteren bertso hauek hona ekartzea. Ez daude denak idatzirik, eta sortako guztiak borobilak izan arren, hemen datozenak horietako batzuk besterik ez dira.

Auzoko mutilzahar edarizale bati jarritako sorta, beste auzokide batzuek enkarguz eskatuta.

 

Leitza

Franki baserria (Arg: Diario Vasco)

 

 

Auzoko mutilzar bati

bertsoak jartzeko beti

esaten ari ziran, ta nik ez

gogorik eduki.

Itzegin leike egoki

nundikan asi baneki,

baiña len ere ori nortsu dan

jendeak badaki.

 

Ikusi nuen lenguan

eta bildurtu ninduan:

gizarajua neurriak ondo

beteta zeguan.

Obe lotu bagenduan

asto beltzaren onduan;

libre utzi ta jakiña dago

zer egingo duan.

 

Urte txarrak datozkion

itxurak artu nizkion

bere anaiak ere kontseju

pranko eman zizkion

nola ajolik eztion

guk zer esan genizkion

ea berriro uste baño len

aztutzen zaizkion.

 

Etzigun erantzun itzik

ez bai ezta ez ezetzik

egi galantak entzunagatik

askotan ez ezik

orrek ez du beste gaitzik

alkola gallendu baizik

ori kenduta ez du pasako

gustoko bizitzik.

 

Berrogei urteko adiña

zerbait pentsatzeko diña

baluke baña gizarajoak

burua ariña

zurrutak dago eragiña

ainbeste badu egiña

txikitandikan ekarri zuen

ortarako griña.

 

Ez diot opa gaizkirik

naigabearen izpirik

baña nik ez det iñun ikusi

olako piztirik

gau ta egun dabil bustirik

legortzeko ez du astirik

alere iñoiz ez du edaten

nai duen guztirik.

 

Etxe azpiko aldapan

pausoa ematen du bakan,

gizarajoa an ibiltzen da

asto baten plantan.

Etxeratzen da lau ankan,

atea jotzen du kan-kan,

orrek gorputza kastigatzen du

buruaren paltan.

 

Zorioneko edariak

ditu indar ugariak

ez dira beti ongi konpontzen

gizona ta biak.

Nasten ditu memoriak

gero nunai aberiak

len ere orrek bultzata asko

dira eroriak.

 

  1. geltokia: Manuel Lasarteren bustoa

Aipatu dugu lehen, Lasartek herritik alde egin behar izan zuen arren beti gogoan izan zuela jaio zen herri txikia, maitasun handiz gainera. Maitasun hori, ordea, aldebikoa zen, herriak ere izugarri maitatu eta estimatu izan du Manuel Lasarte. 1975eko apirilaren 2an omenaldi handi bat egin zitzaion bere bertsolari ibilbidearen aitortza eginez, eta egun osoko egitaraua izan zen: Arakindegi ostatuan gosaria, txistulari eta dantzariak, elizkizuna, hitzaldiak, erregaliak, bertso saioa… Eta geltoki hau hautatzera ekarri gaituena: kale bati bere izena eman zioten, eta harrizko irudi eder bat egin zioten, oroigarri gisara.

Ez zen berehalakoan ahaztuko Manuel egun handi hartaz, Gordean neuzkanak liburuan argi utzi zuen, honela deskribatu baitzuen egun hura: “Egun gogoangarri bat, nere bizitzan izan deten egunik aundiena; bataiatu ninduten egun aundiaren urrengoa, nere ustez”.

Ez zen egin zioten omenaldi bakarra izan, ordea. 2006an, bere aurpegia zuen harrizko figura hautsi egin zen, eta, ondorioz, berri bat egin behar izan zuten. Hori aitzakiatzat hartuta, beste omenaldi bat egin zion Leitzako herriak, aurrekoa baino xumeagoa. Egun hartakoa da ondoko irudia.

Bertso hauek berriz, 1975eko omenaldiko egunean, bertso saioan kantatu zizkioten aleak dira, esker ona adieraziz.

 

Leitza

 

 

Joxe Lizaso:

Ementxe nator barrengo pozak

kanpora ezin botian,

ta poztu nau iduri ori

or ikustean kalian;

askoren famak izaten dira

sartu ta gero lurpian,

irekin beintzat oroitu dituk

bizirik agon artian

 

Imanol Lazkano:

Lore on danak bakandu dira,

ugaldu zaigu sasiya,

eta ori da gure artean

ikusten dan desgraziya;

Lasarten gisan baratz orretan

erein zazute aziya,

iñork jarraitu nai baldin badu

or bada zer ikasiya.

 

Jon Azpillaga:

Nik ere berdin agurtutzen det

aspaldiko lagun zarra,

malda auetan bizi izana,

ain bertsolari edarra;

gaur Gipuzkoa’k babestutzen du

baña jaiotzez leitzarra,

orregatikan deitzen diote

Naparrua’ko izarra.

 

Jon Lopategi:

Ain zuzen ere izartxo batek

deitu zidan onuntz neri,

Zaldibar eta Gernika aldetik

dakarkit zenbait agiri;

milla zorion zuri, Lasarte,

adiskide maite ori,

t’aritz zarraren lore berriak

Naparru erri zarrari.

 

Lazkao Txiki:

O, senideak, alde ontara

ekarri deguen poza!

Emen utzi nai degu burua

edo eztarriko boza.

Ikusitzen da, Manuelekin

dago Leitza’ko biotza,

zu jaio ziñan siaskatxoa

oraindik ez dago otza.

 

  1. geltokia: Euskal Herria plaza

Baina garai batekoak utzita, Manuel Lasarteren ondoren etorri dira berriak eta bertsoak bizirik jarraitu du herrian. Euskal Herria plazan, herriko plazan, urteko saiorik garrantzitsuena egiten da. Santiburtzio festetan urtero jaialdi bat antolatzen da, eta herriko plaza jendez goraino betetzen da, bertsolariek esateko daukatena entzun asmoz.

Gutxienez gerra garaitik edo lehenagotik egiten den jaialdia da, eta, festetan, zezenekin eta dantzekin batera, jende gehientsuen biltzen duen ekitaldia da. Bertsoa, ordea, ez da festetako jaialdian soilik entzuten herriko plazan, ekitaldi kultural, politiko, kirol arloko, omenaldi… gehienak ere bertan egiten dira, eta bertso doinuak ez dira urruti ibiltzen horrelakoetan.

Baina festetako saiora itzuliz, urtero punta-puntako bertsolariak ekartzen dira saioa borobiltzeko, eta herriko bertsolariekin batera osatzen dute taldea. Herritarrek kanpotik deitutakoen inbidiarik ez dute izaten, saio borobilak ateratzen dira guztien artean eta estimatutako plaza da; entzuleak gogoz hartzen ditu bertsolariak, eta txaloz ordaintzen die egindako lana.

2016. urteko saioan Oihana Iguaranek bakarka osatutako lana da hemen idatzita aurkitu daitekeena. Gure Esku Dago egitasmoaren, egindako giza-katearen, etortzekoak ziren herri-galdeketen eta “jende zoriontsua herri libre batean” dioen abestiaren inguruan galdegin zion gai jartzaileak Oihanari. Hementxe bada, Euskal Herria plazan gure herriaren erabakitze prozesuari eta honek sortutako ilusioei jarritako bertso hirukotea.

 

Leitza

 

 

Du(e)la bi urte abiatuta

bagoaz erabakitzen

gure pausoak norantza bota

ta bide bat eraikitzen

egia esan kantuarekin

ni ere hunkitu nintzen

nahiz proiektu bat ezinezko den

abesti batean biltzen

gure herria behingoagatik

tonu berean ari zen.

 

Giza-katean elkartu ginen

hogeita hamaika eskuko

gero oihalak josi genitun

denak puntara juxtuko

gure bidea, gure kantua

bi gauza ditut gustuko

nahiz eztabaida luzerako den

eta ez den abestuko

sinistu nahi det bitarte hortan

ez gerala isilduko.

 

Bidea pixkat arindu zaigu

abesti hori tarteko

baino aurretik dena daukagu

egiteko, esateko

irribarrea modu on bat da

gure hortzen kanporako

bide luzean pausoak daude

ta prest gaude emateko

baino enago herri horren zain

zoriontsu izateko.

 

  1. geltokia: Aurrera elkartea eta bere plazatxoa

Handitik txikira jauzi egingo dugu orain, herriko plazatik estrata txiki bat hartu eta aurrera elkartea dagoen tokira. Leitzako Kirol Elkartea da Aurrera, eta bere egoitza eta soziedadea daude Euskal Herria plazatik gertu, udaletxearen atzeko aldean. Kirolaz gain soziedade honetan egitasmo anitz egin izan dira betidanik, bertsoa horien artean. Bertso bazkari eta afariak edo Bardoak taldekako txapelketako saioak esaterako; garai batean eta urte luzez bertso eskola ere bertan egin izan da.

Baina bada urtero hutsik egin gabe errepikatzen den saio bat azken 6-7 urtean, festetako egun handian, abuztuaren 11n San Tiburtzio egunez. Herriko bertso eskolak antolatzen duen saioa izaten da, eta bertako partaideek abesten dute bertan. Giro goxo eta atsegina sortzen da, bazkalosterako plan ezin hobea: etxean ederki bazkaldu ondoren kafea izotzarekin, gin tonic bat eta herriko bertsolariak kantuan entzuteko parada.

Entzule kopuruak, pixkanaka, gorantz egin du urterik urte, eta azkeneko urteotan 50 pertsona inguru elkartu izan dira emanaldiaz gozatzeko. Bertsolarientzat ere plaza maitatua da, festa egunez herrian bertan kantatzea eta bertso eskolako kideekin batera mikrofonoa hartu eta jai giroan bakoitzak bere aletxoa uztea modu bikaina da bezperako parrandaren ondorioak pasatzeko; baita datorren parrandari hasiera emateko ere.

Hemen dauden hiru puntu erantzun hauek, Miel Mari Elosegi Luze leitzarrak Aurrera Elkartean egindako saio batean botatakoak dira.

 

Leitza

 

 

Atez ate biltzen da

gaur egun zaborra

Nahiz ta etxe batzutan

suertatu gogorra

Hobetu beharra dugu

zaborren alorra

amalurrarekin ho(r)i

da daukagun zorra

 

Birziklatu ezkero

gero ta gehiago

Hobera iñen lukela

du Luzek itxaro

jendea kontzientziatzen

ari da zeharo

emaitza etorriko da

ni seguru nago.

 

Zuk zer egiten duzu

naturaren alde?

Saiatzen naiz izaten

zabor guzin jabe

nere ingurua zaindu

nere burun pare

hala (e)re ongi itteko

ikasteko gaude.

 

  1. geltokia: Atekabeltz Herrigunea

Aurreratik atera, kale nagusian behera egin, herriko biribilgunea igaro eta herritik irten baino lehentxeago aurkitzen da azkenaurreko geltokia: Atekabeltz Herrigunea. Orain dela 16 urte okupatutako espazio bat da, herriaren eta herritarren erabilerarako ateak zabalik dituena. Garai batean Guardia Zibilaren kuartela izandakoa, gaur egun Herrigunea da, eta bertan daude gaztetxea, liburutegitxo bat, rokodromoa, serigrafia gela, eragile politiko eta sozialen batzar gelak, sukaldea, ikus-entzunezkoen gela…

Eragilek eskatu eta gelak hartzen dituzte, eta bertan dago Atekaberts Leitzako bertso eskolaren gela. Leku xume bat, baina uzta emankorrak eskainitakoa. Bertan biltzen dira bertso eskolako kideak kantuan aritzeko (gehienetan, kontu-kontari aritzeko ere bai askotan), txapelketak prestatzeko, saioak antolatzeko eta baita tarteka mokadutxo bat jan eta lagun giroan bertso batzuk botatzeko ere.

Herriko sortzaileen babesleku da Atekabeltz, sormenerako espazioak eskaintzeaz gain, plazak ere sortu eta eskura ematen baitizkie sortzaileei, sorkuntzako alor guztiei lekua eginez, herritik eta herriarentzat (auzo)lanean arituz. Bertso saio andana egin da Atekabeltzen, gaztetxea den espazioan batez ere. Azken urteotan Bardoak egitasmoko saioek hartu dute sona, eta herritarrak gogotsu agertzen dira saio hauek entzutera. Gaztetxea leporaino bete izan da, herrikideak kantuan entzuteko eta umorezko agur prestatuak ikusteko irrikaz bertaratzen dira. 100 lagun inguru bildu izan dira azken urteetan, eta saio on askoak entzuteko aukera izan dute.

Hementxe bertso eskolako bi kidek, Diego Riañok eta Xabat Illarregik erdibana osatutako bi habanera, kontratua berrituko ote dieten ez dakiten enpresa bereko bi lankideren paperetik.

*Diegok bertso bakoitzeko lehenengo lau puntuak abesten ditu, eta Xabatek beste 4rak.

 

 

Gaur arte ibili gara

hemen batetik bestera

nolakoa izango ote da

biharko egunaren bezpera?

berriz kontratua sinatu

izango ahal dugu aukera?

edota asko bezela

joango ahal gara kalera?

Ba ez dakit, nik ere bai

pentsatzen baitut berbera

nahiz eta jakin inglesa,

euskera eta erdera

orain nahiz eta pentsatu

itzuliko ahal naiz honera?

alperrik egiten diot

nere bururi galdera.

 

Ta lana egin behar da

betetzekotan sabela

beño gure etorkizuna

bihurtu zaigu kiniela

Leitzako papelerian

aritzen gara honela

ta orain papelerian

falta kontrato-papela

laster ikusiko dugu

INEMen gure eskela

edota irrifartxo bat

aterako da bestela

ostirala iristear

ta sentitzen naiz horrela

sufritu egin beharko da

aurreko astetan bezela!

 

  1. geltokia: Kiroldegia

Herrigunetik atera eta eskolako patiotik igaroz, parkea pasatu eta kiroldegira heltzen gara. Hauxe da gure azken geltokia. Atetik sartu eta lur urdineko futbol eta saskibaloi kantxa bat aurki ditzakegu. Baina lona batekin lur urdina estaltzen denean, izaera aldatzen zaio kiroldegiko pistari. Amurizaren liburua zentzu literalenean ulertuta, Hitzaren kirol nazionala praktikatzen da kiroldegi honetan; txapelketa formatuan oro har. Hala ere, jaialdiak ere egin izan dira, herriko bertso eskolak antolatutakoak adibidez (pasa den abenduan izan zen azkena, festetan egin ez zen saioaren ordainetan antolatutakoa), edo 2009ko Txapelketaren ondoren AEK-k antolatu zuen 8 finalisten saioa.

2009ko eta 2017ko Txapelketa Nagusietan, final laurdenetako saioak jokatu izan dira bertan, 1.000 entzule ingururen aurrean. 2009koan Ainhoa Agirreazaldegi, Ibon Ajuriagojeaskoa, Etxahun Lekue, Iñigo Mantzisidor Mantxi, Iñigo Olaetxea eta Xabier Sukia aritu ziren kantuan. 2017ko hartan, aldiz, Julio Soto, Oihana Iguaran, Oihana Bartra, Unai Agirre, Agin Laburu eta Iñaki Apalategi. Bi saioak izan ziren bere garaian garrantzitsuak, eta 2017koa bereziki maila altuko eta ale eder asko utzi zituen saioa izan zen.

2009ko egun hartako saioa gogoan, bakarkako lan bat dago hemen transkribatuta. “Diru asko eskaini dizute, baina ez zaude prest”. Horixe izan zen egun hartan Ainhoa Agirreazaldegiri jarri zioten gaia kartzelako lanerako, eta hiru aleok utzi zituen kiroldegi bete batentzat.

 

Arg: Alberto Elosegi (XDZ)

 

Diru mordoa jarri didate

begi aurrean aukeran

honek ipini dezake Ainhoa

hipotekaren irteeran.

Baina ezetza instinto handiz

kolpean irten zait hegan

ez segundo bat, ez segundo erdi

ez naute eduki teman

ezin dut izan beste norbaiten

haurra barruan, niregan

bederatzi hilabete eta

gero ezingo nuke eman

 

Nere bi lagun hurbildu dira

haurra izatea ametsa

konfiantza bazuten nigan ta

eskatu dute babesa

eta ez dakit negatiba hau

izango zuten sorpresa

ze bi mutilen aitatasuna

hain da gauza aldrebesa

beraiek oso zaila daukate

ez zen eurentzat erreza

badakit zenbat desio duten

ta zail egin zait ezetza

 

Diru gabe (e)re egin nahi nuke,

ez ahal duzue usteko?

baina zailegia da hau neretzat

ta ez zaudete zorteko

lesbianak ta gay-ak hor daude

sarri legean menpeko

ezkontza bat ta beste hainbat lege

haurtxo bat adoptatzeko

legeak aldatu daitezela

horixe dut eskatzeko

lagun bat behar ez izateko

eurak aita izateko.

Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza 
Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza Leitza