'Nagusiya ta maisterra'
Nagusiya ta maisterra –
Beñat Badiola Etxeberria, politologoa eta soziologoa, Berrian.
Kale gorrian eta ordezko etxerik gabe. Hamalau kideko familia bat etxegabetu dute Oiartzualdean. Egoera zaurgarrian dagoen familia da, hamabi adin txikiko, gazteenak hamar urte besterik ez, eta adineko bi helduz osaturikoa. Justiziak eraikinaren nagusiyaren aldeko epaia eman ondoren, etxegabetzeko agindua eman du aste honetan.
Familiako aitak hedabideei adierazi dienez, jabeak etxebizitza saltzeko intentzioa du, eta familiak ezinezkoa du aurre egitea diru sarrerak kontuan hartuta. Zehaztu duenez, mahaian jateko ezin dira kabitu eta familian lan egiteko inor gutxi dira, hamabi seme-alabetatik bostek diru sarrera finkoa daukate.
Berrogeita hamar urte baino gehiago daramatza familiak etxebizitza horretan bizitzen, eta denbora tarte horretan 40 duro ordaindu dute errenta, bere kapoi eta guzti. Orain jabeak etxea erosteko aukera eman die 5.000 duroren truke.
Etxeko jabeak aipatu du ez dela bere errua hainbeste ume izatea eta ez duela eskerrik jaso orain arteko errentarengatik. Ildo beretik, familiari aditzera eman dio erosi ezin badute badaukala zeinek erosi. Hori aipatuta, familiak adierazi duenez, etxebizitzaren salmentaren inguruko negoziaziotik ihes egin du jabeak.
Agian batzuk susmatuko zenuten, aurreko paragrafoetan kontatutakoa ez da aste honetan gertatua, duela 94 urte baizik. 1932an Bertsolariya aldizkarian argitaratutako Jose Manuel Lujanbio Retegi Txirrita–ren bertso paperean oinarritutako gertakaria da.
Teilaturik gabe edo bertatik kanporatuko zaituzten beldur, ezin da etorkizuneko proiekturik eraiki
Ia mende baten ondoren, hernaniarraren bertso jarriak irakurrita, konturatu gaitezke etxebizitzaren auzia ez dela funtsean aldatu, eta logika merkantilista beraren menpe jarraitzen dugula. Lehen, landa-eremuko baserrietatik botatzen zituzten familiak; gaur egun, berriz, hirietako apartamentuetatik.
Garai hartan, lur-jabeek baserriak eta lursailak errentan ematen zituzten, eta baserritarrak, maizter gisa, bertan bizi eta lan egiten zuten, baina ez zuten ia erabakitzeko ahalmenik etxebizitza eta lur horien inguruan. Haien lanak eta belaunaldiz belaunaldi egindako ahaleginak lurrari balioa ematen zioten, baina sortutako aberastasun hori ez zen haien esku geratzen. Lur horiek balioa hartzen zutenean, ordea, lur-jabeek errentak igo, kontratuak eten eta maizterrak etxetik botatzeko aukera zuten. Lurraren jabeek irabaziak eskuratzen zituzten bitartean, lurra lantzen zuten familiek etxea eta bizimodua galtzen zuten.
Gaur egun, logika berak jarraitzen du hiriguneetan. Lurra eta etxebizitza inbertsio baliabide gisa tratatzen dira eta bertan bizi direnak, maizterrak izan zein erosteko ahalmen urrikoak, prezioen gorakadaren menpe geratzen dira. Bertsolariak bere garaian salatu zuena, beraz, ez da iraganeko kontu hutsa; gaur egungo auzia ere bada, forma desberdina hartu badu ere. Azken batean, etxebizitzarekin gutxi batzuek espekulatzen jarraitu nahi dute, eta gehienok, berriz, bizitzeko soilik nahi dugu.
Bada garaia logika horiek aldatzeko. Hezkuntza eta osasuna eskubide unibertsalak bilakatu ziren moduan, langile klaseak egindako borrokari esker, etxebizitzak ere eskubidea izan behar du. Familia bat, etxebizitza bat. Ezin da beste edozein ondasun komertzial bezala tratatu. Behar-beharrezkoa da, eta gainerako eskubideak gauzatzeko oinarria. Teilaturik gabe edo bertatik kanporatuko zaituzten beldur, ezin da etorkizuneko proiekturik eraiki.
Hala ere, egungo errealitatea eskubide horretatik urrun dago. Euskadin alokairuaren prezioa urtetik urtera igoz doa, eta familiek etxebizitzara batez beste diru sarreren %37,9 bideratzen dute. 25 urtetik beherako gazteen kasuan egoera larriagoa da, soldataren %78 bideratzen dute alokairua ordaintzera. Kontrara, soldatak etxebizitzaren prezioen erritmora hazi ez direnez, etxebizitza erostea gero eta zailagoa da. 2015etik, prezioak EAEn %66 eta Nafarroan %63 igo dira; soldatak, berriz, %35 eta %32, hurrenez hurren. Etxebizitzen prezioa soldatak baino bi aldiz gehiago igo da ia.
Txirrita bizirik egon balitz ez dakit Euskal Herriko Bertso Txapelketako Iruñeko finalera iritsiko litzatekeen, baina ziur nago «espekulatzaileak desjabetu / espekulazioa debekatu / etxebizitza planifikatu» errimekin bertsoak jarriko lituzkeela edozein herriko plazatan.
Nagusiya ta maiztarra
1
“Oraiñ artian ni izandu naiz,
aitona, zure nagusi,
errenta txintxo pagatu dezu
zere kapoi eta guzi;
zu baño gizon umillaguak
ez ditut asko ikusi;
oraiñ etxea saltzera guaz,
nai bazenduke erosi.
2
Larogei duro zuben errenta
etxiak oraiñ artian,
zedorrek ala pagatu dezu
berrogei ta amar urtian;
lenguan bertan gelditutzia
ezta neretzat kaltian,
bost milla duro baliyo ditu
ia konpondu gaitian».
3
«Zer familia izandu degun,
jauna, nai al du aditu?
Amabi aurren aita naiz ni ta
semiak amar baditu;
lan egiteko iñor gutxi ta
mayian eziñ kabitu,
baneukake non enpleatua
bost milla duro banitu».
4
Au aditu ta beste aldera
bueltatu zan nagusiya,
esanaz: «Nik zer kulpa dadukat
zuk ume asko aziya?
Ez dezu asko ixtimatzen nik
egin dizuten graziya;
zuek artu nai ez badezute
bada zeñek erosiya».
5
«Eskerrik asko, nagusi jauna,
pakian biagu bizi,
baña izketan bukatu arte
ez bedi juan igesi;
klaro dabillen gizonak eztu
arrazoi txarrik merezi;
nai dubenari saldu bezaio,
guk ezkentzake erosi.
6
Aziendaz ta lan-erremintaz
bagenedukan indarra,
aiekiñ ere ez degu orain
oso alderdi ederra:
zazpi baliyo luteken gauzak
bostian eman biarra;
au pentsatzian etortzen zaigu
begietara negarra.
7
Amabi lagun mayian bueltan
juntatzen gera jateko,
geienaz ere aietatik bost
irabazira juateko;
pazientziya artuko banu
anbat ez nuke kalteko,
Jaungoikuari eska zaiogun
osasuna emateko.
8
Prezisamente martxatu biau
baserrira edo kalera,
norbaiti egin biarko zaio
bizi-lekuen galdera,
esplikatuaz nola izan dan
fameliyaren galera;
gure Jainkuak nai duen arte
nonbait mantenduko al gera!».
