TAKIPAYANAKUS: Cochabambako kitxua herriaren ahotsa eta memoria

Koplak edo Takipayanakuak Boliviako kultura eta tradizio kitxuaren oinarrizko atal bat dira. Antzinako garaietatik abesti labur hauek kitxua herriaren bizitzaren parte izan dira, adierazpide sinple, zuzen eta sentimendu sakoneko forman. Bertso motzen eta melodia ezagunen bidez, koplek hitz lauz sarri esango ez liratekeenak esatea ahalbidetzen dute: sentimenduak, pentsamenduak, pozak, penak eta eguneroko bizitzaren inguruko gogoetak.

Lena Guzman 2026-09-23

TAKIPAYANAKUS –

Koplak ez dira soilik jai girorako abestiak. Herritik eta herriarentzat jaiotzen den komunikazio forma herrikoia dira. Haien bidez istorioak kontatzen dira, esperientziak gogoratu, txantxak egin, kritikak adierazi eta memoria belaunaldiz belaunaldi transmititu. Kopla asko Pachamamari (Amalurrari) eskainiak dira, elikagaiengatik, uztengatik eta bizitza bera bizitzeko aukerarengatik eskerrak emanez. Beste batzuek maitasuna, nekazaritza lana, familia edota pertsonen arteko harremanak dituzte hizpide.

Koplen ezaugarri nagusietako bat ahozko transmisioa da. Ez dira irakurriak izateko idazten, baizik eta abestuak eta entzunak izan daitezen. Festetan ikasten dira, komunitatearen topaketetan, eta familian konpartitzen dira. Amonek eta aitonek, aitek eta amek, koplak irakasten dizkiete gazteenei, eta hauek gogoan hartzen dituzte, moldatu, eta kasu askotan, bertsio berriak sortu. Prozesu honi esker koplek bizirik jarraitzen dute, eta etengabeko eraberritzean.

Koplek presentzia berezia daukate Boliviako jai-egitarauaren hiru une garrantzitsutan: Inauteak, Santa Vera Cruz Tatalaren (Jauna) jaialdian, eta Santu Guztien ospakizunean. Fetxa horietako bakoitzean koplek zentzu berezia hartzen dute, eta ospakizun bakoitzaren izpiritura egokitzen dira. Ez dira ez modu berean ez eduki berberarekin abesten, festa bakoitzak naturarekiko, fedearekiko, memoriarekiko eta komunitatearekiko harreman ezberdin bat adierazten duelako.

Koplak bat-bateko sorkuntzak izan ohi dira. Batzuk abesten diren unean bertan jaiotzen dira, beste kopla bati erantzunez edo gertatzen ari denari buruzko iruzkin gisa. Batzuk festaren ondoren ahaztu egiten dira, baina beste batzuek memoria kolektiboan irauten dute, eta urtez urte abesten dira. Guztietan badute presentzia umoreak, maltzurkeriak, kritika sozialak eta herriaren usadioak.

Cochabamban koplak nahasketa kulturalaren emaitza dira. Haietan Andeetako antzinako tradizio kitxuen elementuak aro kolonialeko influentziekin konbinatzen dira. Nahasketa hori erritmoetan, melodietan eta charango (lautearen familiako soka instrumentua), gitarra edo akordeoia bezalako instrumentuen erabileran ageri da. Inauteetan zehar fusio hau bereziki bistaratzen da, koplak Valluna kitxuar nortasunaren eta historiaren adierazpen bizia bihurtuz.

Kopla hauek takipayanaku (kopla) edo kontrapuntuen (contrapunteos) gisako espazioetan transmititzen dira batik bat. Hemen emakumeek eta gizonek abestuz erantzuten diote elkarri, irudimenez betetako bertsoak inprobisatuz.

Festaren araberako koplak

Cochabamban koplak jaiaren arabera aldatzen dira. Ez dira berdinak Inauteetan, Santa Vera Cruz Tatalan edo Santu Guztien egunean. Festa bakoitzak bere esanahia eta adierazpide moldea dauka, eta koplak zentzu horretan moldatzen dira.

Inauteetan koplak Pachamamari estuki lotuak daude. Oparotasunarengatik eta uztengatik eskerrak emateko moduan abesten dira. Inautea joko, musika, dantza eta elkarbizitza garaia da, eta beraz, koplek tonu alaia daukate, adarjotzailea eta pikareskoa. Maitasunaz hitz egiten dute, gizon eta emakumeen arteko limurtzeaz, janariaz, edariaz eta konpartitzen den jaiaz. Dantza egiten den bitartean abesten dira, konpartsan ibiliz eta komunitatea ospatuz.

Santa Vera Cruz Tatala (Jauna) jaiean, koplek errespetu eta fede ukitu handiagoa daukate. Tatalari (Jaunari) eskainiak dira, ugalkortasun eta oparotasun ikur. Kantu hauen bidez nekazaritza ekoizpena, osasuna, ongizatea eta familientzako babesa eskatzen dira. Era berean, jasotakoa eskertzen da, egunerokotasunean lurrak eta sakratuak daukaten garrantzia aitortuz.

Santu Guztietako koplek, ordea, tonu pentsakorragoa daukate. Bizitzarekin eta heriotzarekin daukate zerikusia, eta jada gure artean ez dauden hurkoak gogoratzen dituzte. Urtaroen aldaketari eta denboraren ziklo naturalari ere egiten diete erreferentzia. Kopla horiek oroitzarako, errespeturako eta familia biltzeko gonbita egiten dute, oroimen kolektiboa indartuz.

Cochabambako kopla kitxua batzuk partekatzen ditut hemen, jaialdiaren arabera azalduta.

Inauteetako koplak

Nekazal egutegiaren arabera, urtarrilak eta otsailak, Inaute garaiak, uzta biltzeko sasoiarekin egiten dute bat. Oparotasunak ezaugarritzen duen aroa da: fruituak, artoa, baba, muxikak eta lurretik datozen beste elikagai batzuk. Aberastasun hori musikarekin, dantzarekin eta kopla alaiekin ospatzen da.

Kopla tradizionalenak landa komunitateetan eta Cochabambako probintzia kitxuetan kontserbatzen dira bereziki. Gizonek eta emakumeek abesten dituzte lepotik puxikak eta serpentinak bezalako apaindurak zintzilikatuta, Inauteen kolorea eta alaitasuna ordezkatzen baitituzte. Kopla horien bitartez alaitasuna, nortasun kulturala, umorea eta sentimendu herrikoia transmititzen dira.

Konpartsek kaleak, etorbideak eta plazak zeharkatzen dituzte sigi-saga eran, besotik heltzen diren emakume eta gizonekin. Koplariek beren jantzi dotoreenak beztitzen dituzte. Kantua herri valluno kitxuaren sentimendu poetikoaren adierazgarri bilakatzen da.

Egun hauetan gazte eta helduek herriak eta soroak zeharkatzen dituzte gitarren, charangoen eta akordeoien soinuak lagunduta. Bisitak egiten dituzte etxeetan koplak abesteko, eta chicha (artoz eginiko edari tradizionala) ematen diete abegikortasun keinu gisa. Elkartruke honek komunitatearen sarea indartzen du, eta tradizioa bizirik mantendu.

TAKIPAYANAKUS

Maizalitos verdes hay qhallallarillay

Maisalitos verdes hay qhallallarillay

Parallaman phuyullaman munakusqitay

Raskay-raskay charanqituykiwan

Q´iwiy-q´iwiy q´iwiy cinturitaykita

Karitullamanta qhawarimusqayki

Waylla t´ikita qhallarimusqayki

Juk ulunkita qhallarimusqayki

Yuntata watasaq, sara takamunki

Tutayamuptinqa laduyman Jamunki

Maypi tunas t’ika mana puqunanpaq

Warmita piraq suwan mana uywananpaq

KOPLAK

Artasorotxo berdeak, berdatu egin behar dira
Artasorotxo berdeak, berdatu egin behar dira
Euriari, lainoari, zurekiko dudan maitasuna
Euriari, hodeiei, zurekiko dudan maitasuna

Urratu, urratu zure txarangitoarekin
Urratu, urratu zure txarangitoarekin
Bira, bira, bira zure gerritxoa
Bira, bira, bira zure gerritxoa

Urrutitxotik egon naiz zuri begira.
Urrutitxotik egon naiz zuri begira.
waylla loretxoa bustiko zaitut
waylla loretxoa bustiko zaitut
Emakume eder bat, bustiko zaitut.
Emakume eder bat, bustiko zaitut.

Nik uztarria lotuko dut, zuk artoa ehotu.
Nik uztarria lotuko dut, zuk artoa ehotu.
Iluntzen duenean etorri nire ondora.
Iluntzen duenean, etorri nire ondora.

Non dago fruiturik ematen ez duen tuna-lorea?
Non dago fruiturik ematen ez duen tuna-lorea?
Nork lapurtzen du emakume bat, gero ez zaintzeko?
Nork lapurtzen du emakume bat, gero ez zaintzeko?

Santa Vera Cruz Tatalako koplak

Santa Vera Cruz Tatalako jaia urtero ospatzen da maiatzaren 2an eta 3an, Cochabambako hiritik kilometro gutxira. Nekazaritza egutegi kitxuarekin eta Pachamamarekin sakonki lotutako jaia da.

Cochabambako haranetako ikuspegi kitxuan, jaiak ezin dira lurraren ekoizpen zikloetatik bereizi. Santa Vera Cruz Tatala (Jauna) emankortasunean (nekazaritza ekoizpen gisa ulertuta), giza-ongizatean eta naturarekiko orekan zentratzen da. Horregatik, bizitzaren festa moduan da kontsideratua.

Jai honetan koplek zentzu propioa daukate. Emakumeak erdigunea hartzen du, ahots zorrotzez abestuz, falsetto eran (ahots-kordak erabiltzen dira, horien zait baten bibrazioa erabiliz), era sinbolikoan Tatalarekin hitz eginez. Gizonezkoek musika instrumentuekin laguntzen dute, kantuaren eta musikaren arteko oreka sortuz.

Koplek diskurtso herrikoi gisa funtzionatzen dute. Bertsoak abesten dira ekoizpena eskatzeko; maitasunaz, desioaz eta egunerokotasunaz hitz egiteko, baita txantxak eta satirak egiteko ere. Metaforak eta bigarren zentzuak beti daude presente, barrearekin eta jokoarekin bat.

Tatalaren koplak emakume kitxua vallunen nortasunaren parte dira. Haiek kitxueraz abesten dute eta herriaren memoria kolektiboan bizi dira. Festak eguneroko errutina baztertzen eta nortasun kitxuaren berrespena ahalbidetzen ditu. Octavio Pazek dioen gisan, errituala denbora gelditu eta existentzia ospatzeko modu bat da.

TAKIPAYANAKUS

Santa Vera Cruz Tatala, mañakuq jamurqani

Munawankichus manachus, chayta yachaq jamurqani

Mayu killapi fiestachu, Tatalap p’unchayninñachu

Ñachu takirisaq chayqa, chirinqachu wayranqachus

Rosastachu, daliastachu pallakunki, jazmintachu

Tatala velachispi, mañakunki wawatachu?

Primero de mayo chayamun, festivalpi takinapaq

Waqaychikuychis cholitas, Tatalaman chimpanapaq

KOPLAK

Santa Vera Cruz Tatala, eskatzera etorri naiz

Maite banauzu edo maite ez banauzu, jakizu, etorri egin naiz.

Festa al da maiatzean? Jaunaren eguna al da?

Kantatzen ari banaiz, hotza edo haizea egingo du?

Larrosak edo daliak biltzen ari zara? Jazminak agian?

Jaunaren kandeletan haurtxo bat eskatzen ari zara?

Badator maiatzaren lehena, jaialdian abesteko
Badator maiatzaren lehena, jaialdian abesteko

Txolitak abestuko ditugu, Jaunarengana gerturatzeko

Santu Guztietako koplak

Santu Guztietako koplek ezaugarri partikularrak dauzkate. Horietako bat wallunk´as-en (kolunpio handiak) presentzia da. Kulunkan dabiltzan emakumeek koplak abestu behar dituzte jaitsi ahal izateko, eta “aski!” esatean, bultzaka ari diren gizonek agindua betetzen dute.

Kopla hauek bertso bakoitzaren ondoren errepikatzen den estribillo bat daukate, honako adierazpenen antzekoekin: “Todos Santos manta”, “hay palomitay”, “por vos viditay” eta “San Andresman Killa”. Gaiak askotarikoak dira, eta bizitzaz, gaztetasunaz, maitasunaz, lurraz eta alaitasunaz mintzo dira.

Santu Guztietako koplek hildakoen arimak jasotzeko tradizioa jarraitzen dute, antzinako sinesmenak katolikotasunarekin uztartuz. Bertso hauetan oroitzapenak, emozioak eta bizitzari eta heriotzari buruzko hausnarketak adierazten dira.

Cochabambako lurraldean kopla hauek mast´ku-n (hildakoei ongietorria emateko mahaia) baitan sartzen dira, t´antawawa (ogiz eginiko panpina) bezalako elementuekin batera. Modu honetan koplak memoria, nortasun eta herriaren adierazpen kultural bizia izaten jarraitzen dute.

TAKIPAYANAKUS

Takirikusunchis, ay palomitay, tusurikusunchis, por vos viditay

Todos Santos chamun, ay palomitay, wallunk’arisunchis, por vos viditay

Por vos viditay, ay palomitay, rosas t’ikitawan qhallirillaway

Por vos viditay, ay palomitay, rosas t’ikitawan phallirillaway

Trigo mayllasqayki, ay palomitay, trigo mayllasqayki, ay palomitay

May mask’asqayki, por vos viditay, may mask’asqayki, por vos viditay

Warmi suwasqayki, ay palomitay, warmi suwasqayki, ay palomitay

May kasarasqayki, por vos viditay, may kasarasqayki, por vos viditay

Por vos viditay, ay palomitay, rosas t’ikitawan phallirillaway

Tukaripullaway, ay palomitay, kusirichillaway, por vos viditay

Kay watitatawan, ay palomitay, gustos qurillaway, por vos viditay

Por vos viditay, ay palomitay, rosas t’ikitawan qhallirillaway

KOPLAK

Elkarri kantatuko diogu, ai ene usotxoa, zure alde dantzatuko gara, nire bizitza

Santu Guztien eguna iritsi da, ai ene usotxoa, zugatik zabuka ibiliko gara, nire bizitza,

Zugatik, ene bizitza, ai ene usotxoa, arrosa loreekin busti nazazu.

Garia garbitu dizut, ai ene usotxoa, garia garbitu dizut, ai ene usotxoa

Non bilatu zaitudan, ai ene usotxoa, non bilatu zaitudan, ai ene usotxoa

Emakumea, lapurtu dizut, ai ene usotxoa, emakumea, lapurtu dizut, ai ene usotxoa

Non ezkondu zaitudan, ai ene usotxoa, non ezkondu zaitudan, ai ene usotxoa.

Zugatik, ene bizitza, ai ene usotxoa, arrosa loreekin busti nazazu.

Uki iezadazu pixka bat, ai ene usotxo, alaierazi nazazu, zuregatik, nire bizitza

Urte honetan gehiago, ai ene usotxo, emazkidazu nire gustuak, zugatik nire bizitza

Zugatik, ene bizitza, ai ene usotxoa, arrosa loreekin busti nazazu.

Zugatik, ene bizitza, ai ene usotxoa, arrosa loreekin busti nazazu

Azpimarratzekoa da koplak beren hastapenetatik kitxueraz abesten zirela, gure arbasoen hizkuntza gozo eta samurrean, eta kitxueraz transmititu zizkigutela gure aiton-amonek memoria guzti hauek. Egun, belaunaldi berriek espainieraz ere abesten dituzte.

Funtsean, koplek herriaren ahotsa izaten jarraitzen dute. Haien bidez alaitasuna, fedea, oroitzapenak eta bizitza bera abesten dira. Irauteko ez du idatzia izan beharrik, memorian, festan eta pertsonen arteko topaketetan bizi direlako. Inauteetan, Tatalan edo Santu Guztietan kopla bat abesten duen norbait dagoen bitartean, gure oroitzapenek bizirik iraungo dute eta gure nortasuna belaunaldiz belaunaldi indartuko da.

TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS TAKIPAYANAKUS