XABIER AMURIZA, GATAZKAREN KRONISTA

2012-10-18

Bertsolari politikorik izan bada, horixe da Amuriza. Herri Batasuneko kide historikoa, hiru aldiz kartzelaratua, parlamentaria…. Amuriza bertsolaria ezin da ulertu bere militantzia abertzaletik aparte eta neurri berean, bere militantzia politikoa ere ez dago ulertzerik bertsoari lotuta ez bada.

Azken 50 urteetan Euskal Herriaren historian mugarri izan diren hainbat gertakariri bertsoak jarri dizkie etxanotarrak, nolabait, “Gatazkaren kronista” bihurtuz. Ez alferrik, hainbat alditan, Amuriza bera gertakari horien zuzeneko lekuko edo protagonista izan baita.

2001an aldizkari honek argitaratutako “Agur Sagar Beltzeran” liburuan agertzen dira bertso-sorta horietako asko. Segidan, aukeraketa bat aurkezten dizuegu, liburu hartarako, gertakari eta bertso sorta bakoitzaz Amurizak berak egindako komentarioekin aberastuta.

1970.

BURGOSKO EPAIKETA *

Burgosko epaiketa luze eta ospetsu hark bertso sorta ere ez zuen laburra ekarri. Astia sobera neukan eta motiborik ez zen falta. Gurekin Zamoran preso zegozenen arteko bi epaiketa hartan aulkiko ziren: Jon Etxabe eta Julen Kaltzada. Epaiketa mundiala izan zen, hitzaren esanahi osoan, mundu guztira zabaldu baitzen uhina, epaituekiko elkartasun eta Francoren diktaduraren aurkako gaitzespen gisan. Euskal Herriaren erantzuna ere erabatekoa izan zen. Ber- tsootan agertzen dena ez zen inolako esajerazioa. Sorta luze hau ontzeko, sobera neukala esan dudan astiarena bi aldetatik da egia. Batetik espetxeko soberakin nagusia denbora izan ohi da beti ere, baina bestetik denbora hark bazuen balio erantsi bat, bertan behe- ra utzi behar izan genuena. Burgosko epaiketa garaian, epaitu guztiak han batu zituztela-eta, beste espetxeetan geldi egoteko agin- dua etorri zen, hots, deskubritua izateko moduko plan arriskutsu- rik inon bazen, uzteko bertan behera, agindu berria etorri arte. Bazi- rudien Burgosen ihes-planen bat posible ikusi zutela, beste espe- txe bateko aurkikunde gaiztoren batek hondaraz zezakeena, halakoetan segurantza neurriak espetxe guztietan zorroztera jotzen baitute. Beraz, geldi denak! Eta gu hain zuzen Zamoran tunel bat egiten hasiak ginen eta lanak nahikoa aurrera zihoazen, plana geroz eta probableago bilakatzen ari zela. Ez zen hori okerrena. Garai hartan bagenuen kartzelero bat, kamioizale ohia eta gizon guztiz frankua, zeinaren guardietan zuloa metroka aurrera zitekeen, ez baikintuen urrundik ere zaintzen. Derrigorrean hurreratu behar zuenetan —otordu, abisu, logelaratze eta abar—, tabernan bezalako solas giroan etorriko zen. Kartzelero probidentzial hark denbora laburra egin zuen gurekin, bizpairu hilabete. Tunelgintzan hasiak ginela, hura agertu zenean, lasaitasun eta efikazia ikaragarriz aurreratzen genuen, Burgosko epaiketatik geldi egoteko agindua hartu arte. Hura tamala, esaten genuela: “Honegaz Portugaleraino be zulotu leitekek eta zelan egongo gaituk, ba, geldi?”. Burgosko agindua segurantza motiboengatik zela jakinik, guk, haren guardietan lan eginez, inolako arriskurik ez genuela sortzen-da, egunen batean uste dut jarraitu ere egin genuela, baina espetxean segurantza oso- rik bovarismoan ere bermatzerik ez dagoenez gero, obeditzea era- baki genuen. Gero Burgosen ezin izan zuten planik burutu eta bitar- tean gure zaintzailea desagertua zen. Kamioira itzuli zela uste dut, hura ez zela gizonak egiteko lana-ta. Bat etorriko eta bera zintzoe- gia. Harekin pare bat hilabetean egiteko lana (erreleboak hiru egu- nez behin izaten direla jorik) ia urte bira luzatu zen, azkenean (azken-azkenean, puta!, ihesa besterik falta ez zenean, puta-puta!) harrapatua izateko gainera. Bertso hauek egiten baino zulogintzan gustorago ekingo nion, baina… baina nork jakin! Segurrenik zulo- arekin batera sorta euforikoagoa aterako zen, egunean hamalau orduz lan eginda ere, hamar gelditzen baitziren gauerako, eta hauek espetxean horizontea bezala luzatzen direla emanik, berriro ere falta baino gehiago sobratuko zen, denbora noski.

2) Urtea mila bederatzirehun

Hirurogeita hamarra

Abenduaren hiruan hasi

Zen juizio militarra.

Mundu guztiak Burgostik entzun

“Gora Euskadi” didarra

nork esan zuen galdua dela

hogeita hamaseiko gerra

ETA bizi den arte badugu

Irabazteko indarra.

9) Noizbait Euskadik erabaki du

Ezin dezakela jasan

Menderik mende jaun hoien mende

Bizitzea esklabo gisan.

Duela hamairu urte hain zuzen

ETA hortako jaiki zan

Eta Burgosko juizio hori

Altaboz ederra izan

Mundu guztiak ETA zer den ta

Zer nahi duen jakin dezan.

16)Oi, abokatu jaunak, benetan

Aitortzekoa deritzat

Jakintsu bezain ausart portatu

Zineten orduan behintzat.

Ahal guztia zulatu zuen

Zuen defentsa bortitzak

Ezin, ordea, piztitzar haiek

Konprenitu giza hitzak

Orangutana behar zenuten

Eraman interpretetzat.

17) Sei egunera han ikusia

Berriz ikusterik kosta

Juzgatzekoak Gora Euskadika

Eta juezak Dioska.

Gibelak sutan, sudurrak ketan

Hortzak amorruz karrazka

Ezpatak dizdiz gora jasorik

Uluka esan zuten “basta!”

Bedeinkatua izan dadila

Militar aluon kasta.

18) Itxi zituzten ateak eta

Auzia egintzat utzi

Gero zer zigor merezi zuten

Kodiguak erakutsi.

Orain arteko kondena markak

Behar ziren arras hautsi

Baina hain gutxi nola zioten

Heriotzari iritzi

Hiru behin eta hiru bi bider

Hiltzea zuten ebatzi.

21) Zuek, oi gazte iraultzaileak

Burgosen juzga berriak

Juizio hura bere bezala

Hartu du Euskal Herriak.

Zuen kemenak apurtu ditu

Egundainoko neurriak

Izenik ez dut esanen baina

Leku onean jarriak

Dituzuela aitortu behar

Gizonen ezaugarriak.

22) Bukatzerako, nola nagoen

Preso herritik aparte

Bertsoz nahi nuen nolabait hartu

Kanpoko burrukan parte.

Batu indarrak, batu euskara

Garaitza horrek dakarke

Bat bitez gure zazpi banderak

Nahiz sasi-muga bitarte

Euskal Herriak ez du bakerik

Euskadi askatu arte.

* Bertso sorta jau 22 bertsok osatzen dute guztira. Espazio kontuengatik, aukeraketa bat egin da hemen.

1978.

ARGALAREN HERIOTZA

Bertso hauek EGINen agertu ziren, Argalaren heriotza zarrastagarriaren biharamonean. Poz handia hartzen dut, esaten didatenean: “Zure Argalaren bertsoak buruz kantatzen genituen”. Hori segu- rrenik bertsoen euren baino gehiago Argalaren figuraren meritua izango bada ere, bertso indartsuak direla uste dut. “Gelditu ginen lehenbizi gora / gero lurrera begira”. Hirugarren bertsoko “Harri Gorriak” bere jaioterri Arrigorriaga iradokitzen du. “Hil zaituenak ahaztuko zaitu / baina ez Euskal Herriak”. Puntu honek ez dakit zergatik gogorazten didan beti Barkoxeko Etxahunen madarikapen hura: “Bena Jinkuk lagün bitza / hoiek, nik maitha artino”.

1) Abenduaren hogeita bata

hura berri kriminala

goizean entzun genuenean

bota zutela Argala.

Oraindik gure historia da

luzea eta zabala

uste duenak Euskadi bere

mutilarekin hil zala

bizirik utzi zuen herriko

oihua entzun dezala.

2) Gelditu ginen lehenbizi gora

gero lurrera begira

danbarrada hark irentsi zuen

izar guztien dirdira.

Mila zatitan leher eginik

pasatu zen historira

zati bakoitza landare bana

lurpetik sortzen ari da

gudari bat hil eta berriak

milaka jaioko dira.

3) Agur, Argala, diotzu zure

etxeko Harri Gorriak

Agur diotzu mugaz hemendik

eta handik etorriak.

Enborra galdu eta indartzen

adarrak eta orriak

mirari hori egin du zure

zuhaitzaren jatorriak

hil zaituenak ahaztuko zaitu

baina ez Euskal Herriak.

1981.

ESPAINIAKO ERREGEA GERNIKAN

Bertso hauek “Semaforo gorria”rako egin nituela uste dut. Gernikako Juntetxean, Errege-Erreginen aurrean izandako istiluengatiko epaiketan nire hitz-txanda bertsotan egitea erabaki genuelakoa daukat. Ez nago ziur. Badirudi nire memoriak interesatzen ez zaiz- kion pasarteak ezaxol samar gordetzen dituela. Baiezkoa bada, hemen agertzen diren bertsoak ez nituen kantatuko, jakina. Hauek neure zutabeko askatasunetik kantatu nituen eta, inork konturik eskatu ez zidanez gero, zegokiona ez zela ezertaz jabetu pentsatu behar da. Epaiketa hura ez daukat, noski, ahaztua. Gogoan daukat Santi Brouarden ondoan eserita nengoela eta behin nolako inter- bentzioa izan zuen beronek. Fiskal berez oker samar batek, bere aulki handiosean lurperantz ezkutatu behar zuela ematen zuenak, mihian ere bazuen gaitz edo bizioren bat, matrailerantz enbola- tzekoa. Soldata mardula eta erraza irabaziko zuen, baina itxura ez zeukan oso hornitua gizarajoak. Bat-batean, epaiketaren solemnitate toledanoaren erdi-erdian, Santi Brouardek, zutitu eta presi- dentearen mintza-baimena lorturik, bere patxada amoltsuan dio: “Presidente agurgarri! Fiskal jaunari esango al diozu mesedez txiklea maskatzeari uzteko?”. Pentsa dezakezue nolako purrustada areto guztian eta batik-bat aulkiko lerro bietan. Epaiketatik laster izango ziren bertsook eta, hainbeste urte igarota, beharbada Santirenaz gogoratzeari utzi ezin diodalako, halako grazia lapurtu bat egiten didate, barrearen erromaran alborantz hartu banu lez.

1) Aizu, Madrilgo tribunaleko

Goren Nagusi bikaina

hizketan ezin bada bertsotan

dantzatuko dut mingaina.

Espainola izanik

euskararen usainik

ezin duzu hartu baina

zuri bai ongi hartzen dizugu

ez dakit zeren usaina.

2) Komedi hauek ez dira, Jauna

Madrilen baizik ikusten

zuen Quevedok berak ez dakit

kalkulatuko zituzken.

Bost juezen nagusi

kapote eta guzi

erdian jarri zintuzten

ez al dizute etxean ere

bakarrik ibiltzen uzten?

3) Uste genuen geure Gernikan

ginela zerbaiten jabe

kantatzearren gaizkile gisa

hartuak izan garade.

Sententzi edo pena

nahi duzun zigor dena

jasotzeko gertu gaude

baina ez zure belarrietan

mezutxo bat utzi gabe.

4) Ez gatoz, Jauna, zure zirkua

ikusteko atseginez

Madrilen gagoz katebegia

oraindik eten ezinez.

Hemen ez gaituzula

ikusiko sekula

agintzen dizugu zinez

berriz ekartzen ez bagaituzu

edo joaten utzi ez.

1981

MONZONEN HERIOTZAREN OSTEKO ISTILUAK

Telesforo Monzon. Deitura ozen, irudi garden baten izen. Ideal baten sinbolo, gailentasun baten ikur, elegantziaren inkarnazio. Bertso hauetan, hala ere, Monzonen nortasuna zeharki kantatzen da, bere hileta inguruan izan ziren doilorkeriei kontrajarria. Izan ere, Monzonen hilotzaren kondukzioa eta hiletak eskandaluzkoak izan ziren. Herritarren omen sutsu eta masiboa ezin jasanik, hilkutxa esperpentikoki bahitu zuten, polizia eta tanketa artean. Sines- tea ere zail egiten da estatu bat nola hel daitekeen halako deprabaziora. Monzonek gerra bat galdu zuen, baina beste bat irabazteko buruzagi bilakatu zen eta hori Espainiako estatu mendeka- tiak ezin zuen irentsi. Bertso hauetan hilkutxaren inguruko zirkunstantzia izugarriak azaltzen dira, gertatu bezala adierazten saia- tu arren, errealitatea intsinuatu besterik egiten ez dutenak.

1) Monzon hil dela adituz gero

haizea ero dabila

ez da, ez, hila, baizik joana

betiko hegada bila.

Testamentutzat hor utzi digu

bere gudari makila

loratuko da eta adarrak

sortuko mila ta mila

haren hilkutxa profanatuan

bizia piztu dadila.

2) Non da ikusi genuen hura

sinesteko beste fede?

Nola litezke hain etsai izan

edo jaitsi hain abere?

Armen indarrak hilotza ostu

eta egin zuen bere,

piztuko ote zen bildur al ziren

bonbaren bat zela lege?

Zaudete lasai, ez da piztuko

hura ez baita hil ere.

3) Nola liteke azken laido beltz

horren hainbeste pisu ken?

Zure makila banintz ez dakit

zer hitz egingo nizuken.

Zure arima ere tanketen

barruan ito nahi zuten

hil ohetikan hilobiraino

eskolta jarri zizuten

gure aldetik ea lurpera

ere jarraitzen dizuten.

 

1984

SANTI BROUARD: LAGUN ETA GIDARI

Bertso hauek Santiren Lekeitioko ehorzketarako egingo nituen. Ez naiz gogoratzen neuk kantatuak ala beste batentzat bialduak izan ziren. Nik Santiren azken egun haietaz ez daukat bere irudi- rik, haren omenez Bilbon batu zen jendetza harrigarriarena besterik. Ez dakit Euskal Herrian hainbeste lagun batera sekula ikusi dudanik. Gero Bilboko udaletxean haren kaperatik pasatzen mila-ka eta milaka lagunen irudiak telebistan agertzen zirenean, burua bueltatuko nuen, haren aurpegia hilkutxan ikustetik libratzearren. Zorionez, geratu zaidan gomuta bakarra bere irudi bizia da, hilotz ikusi izatera, nekez gorde ahal izango nukeena. Orain nahita ere ezin dut Santi hila imajinatu.

1) Hila da Santi, hil dute Santi

abertzaleon izarra

esku artean haur bat zuela

balak etorri beharra!

Amorruaren oihua eta

maitasunaren negarra

hauxe da zure hilketak

utzi digun mendeku bakarra

zure burruka azkeneraino

eramateko indarra.

2) Egia al da hilik zaudela

ala ez da hortaz deusik

zure hilkutxak egunsentia

ematen baitzuen kasik?

Zer jende bildu zaizun neurtzerik

ez dago ikusi ezik

orain bizia emateko ere

bada lehenaz gain pozik

ez baita hiltze soila izango

zuri jarraitzea baizik.

3) Zure hiltzaile haiek zer egin

zuten ba ote dakite?

bortxaz itzali nahi zuten sua

sumendi egin baitute!

Adio, lagun eta gidari

agur, gure Santi maite

zure bideak gu ere zure

ondoan bildu bitarte

edo garaipen osoa zuri

eskaintzera joan arte.

 

1987

BURUZAGI TXOMIN

Txomin Iturberen jaioterri Arrasaten omenaldi handi bat antolatu zuten, bere heriotzarik hamargarren urtea zela-ta uste dut. Parte hartzaile eta kantari ugari izan zen jaialdi hartarako, bertso hauexek egin nituen, Anje Duhaldek eta biok kantatu genituenak. Gero disko batean ere grabatuta geratu zirelakoa daukat. Txomin Iturbe bezalako pertsonaiak bertso indartsuak behar zituen, noski, baina nik beste zirrara batzuk nahi nituen, baliabide zeharrekoen inpak- tuak indartsuago egin zitzan. Horrexegatik dio lehen bertsoak, esan beharreko beste mezu batzuen ondoan, “ardatzean biraka / lehertu zen gurpila”. Denetan maiteen dudana, noski, eta sorta osoari bilduki magikoa eransten diona, bigarren bertsoak deskribatzen duen fenomeno aparta da. Tantai lurreratuak tente jarraitzen du, haren itzala ez baitzen erori. Itzalaren berezko lekua lurra da, baina kasu honetan bera ere tente dago, edo tantaia lurreratzean, zutitzea erabaki du, Txominen iraupenaren ikur. Beste kontestu batean itzala zutitzea bildurgarria litzateke. Hirugarren bertsoa tematikotzat jo behar da, unean aldarrikatzea komeni den mezurantz. Laugarrenean, berriz, pertsonaiaren izatea eta buruzagitza gailen- tzen dira berriro, bigarrenean gertatutako mirariaren ondoren sines- garriago gertatzen direnak. Zelanbaiteko ukaldi poetikoak bertso sortari arras beste hezurdura bat ematen dio, beti ere jauzi figuratiboak proportzionalak badira. Bilatzera goazen efektua, darabilgun gaiarekiko, egokitasun sentsitibo eta sentimenduzko baten barruan ez badabil, kontra-efektu bihurtzen da. Ez dago bertsoarentzat hondagarriagorik irrealtasuna edo gratuitatea baino. Tantaiaren irudia eta itzalaren miraria ezin zaio edonori aplikatu, era horretan behintzat, itzalaren esanahi dibertsoak azpi-ulertu behar direnean. Txominengan ia zuzenki onets daitekeena, beste baten- gan justifikatu egin beharko litzateke eta justifikuaren beharra irudiaren desegokitasunaren seinale da gehienetan.

1) Arrasaten sortu ta

Algerian hila

ardatzean biraka

lehertu zen gurpila.

Joan zen bere aurretik

erorien bila

heriotzak kenduko

ez digun mutila.

2) Oihanean tantaia

goraki ageri

lurreratuta ere

tenterik dirudi.

Haren itzal trinkoa

ez baitzen erori!

Txominek utzi digu

mirari handi hori.

3) Heriotzaren lotan

eizu amets lasai

inor ez baita zure

lana hiltzeko gai.

Euskadik lortuko du

noizbait edo noiznahi

Askatasuna eta

Bakea ere bai.

4) Abertzale oso ta

iraultzaile gordin

bizi zinela eta

hil ondoren berdin.

Nahizta horrek askori

emango dion min

zu zara Euskadiko

Buruzagi, Txomin!

 

1984-1995

LASA ETA ZABALA

Lasa eta Zabala

bi hilotz gehiago

etsaiek eramanak

urtea igaro.

Zuen odola gure

bihotzean dago

handikan ez zaituzte

inork eramango.

Berak dioenez, Lasa eta Zabala “desagertu” ziren urtebetegarrenean egindako bertsoa da, ez dakit zehazki non ipintzeko. Gero, 1995-4-24an argitu zen desagerpenaren benetako aurpegia, Lasa eta Zabalaren gorpuak Alikanten ehortzirik aurkitu zituztenean. Ikaratu egin ginen, haien azken izengabea, lehendik ere minki susmatzen genuena, zein lazgarria izan zen frogak agertu zirenean. Ordukoak dira ahapaldi araugabe biok, diptiko edo halako salapen txartelen baterako eginak nik uste. Edo beharbada “Semaforo gorria” zutaberako.

Bi soin eta mila zati

eho zintuzten basaki

hiltzea ez zuten aski

zenbat sufritu zenuten

izuak bakarrik daki.

Batzuk dira hilik bizi

zuek hilda ere bizi

bizi zaituztegu bizi

hil eta ber-hil nahi zaituztenei

bizi eta ber-bizi guk.

1997

MAHAI NAZIONALA EPAIAREN ZAIN

Mahai Nazionalaren epaiketa amaiturik, epaiaren zain zegozen. Egun batetik bestera atxilotuak izango ziren, beraz. Bilboko La Casillako pabiloian antolatu zen azken mitineko Kartelak uso bat zeroan. Nik ekitaldiaren une jakin batean bizpairu bertso kantatu behar nituen eta hauexek izan ziren. Bertsoetan mezu baikorra zabaltzen ahalegindu banintzen ere, nahikoa lurjota nengoen. Jarraitzaileen artean ere nabaria zen aldarte apala, saminbera, gehienek ez baitzuten itxaroten mahaikideak hainbeste urtetara kondenatuak izango zirenik. Ezta espetxeratuko zituztenik ere. Zer gertatuko zen une hartan neure sentiera etsitua agertu izan banu? Hori ez nezakeen inondik ere egin, burutik baldin sano banengoen. Orduan usoaren alegoriari heldu eta urrunera begiratzea besterik ez neukan.

1) Uso zuria, errazu nora

joana zira zu.

Espainerrian kaiolatzea

gertatzen baldin bazaizu

zure umeen ostatu

gure etxean daukazu.

2) Uso mendien alaba

ez zaitez izan ikara.

Luma bat edo gal zenezake

baina ez zeure hegada

joan zinen baino ederragoa

bueltan etorriko zara.

3) Epaile eta ehiztari

ez minik ein usoari.

Tiro egiten badiozue

bake proposamenari

lehen baino hegada altuagora

altxatuko da Euskadi.

1998.

LIZARRAKO SU-ETENA

1998-9-18ko ETAren suetenaz, “Deia” egunkarirako bertso bat eskatu zidaten eta hauxe bidali nuen. Egun eraginak, irrikatsuak ziren haiek. “Betor Lizarrako trena / ekarri duena / suetena / alderantziz bazen / berdin dena”. Azkenean, urte eta zerbaiten buruan, atari irekia berriro itxi zen. Ohituta gagoz barruan egoten eta pozik gengozke bertan, etxea geurea balitz. Hurrengoan izango da. “Zuk uste hurrengorik izango dala?”. Orain arte ez da izan aurrekorik, hurrengorik izan ez duenik. “Kontsolapen ederra!”. Ederra ez, baina bakarra. “Noiz?”. Profeta onari ez zaio datarik eskatu behar. “Eta txarrari?”. Horrek eskatu barik ematen ditu. Horrexegatik da profeta txarra. “Honek zer zerikusi dauka Euskal Herriak hitza eta erabakia eukitzeaz?”. Handia! Profetak ez dira geroa igartzeko, oraina animatzeko baizik. Besterik? “Ez, jauna. Argiago esplika zeitekean, baina ez konbintzenteago”. Ataria hasi da berriro irekitzen.

Mezu argian etorri zaigu

Lizarrako Agiria

“Euskal Herriak izan behar du

hitza ta erabakia”.

Armen gelditze soila ez dugu

bakearen edukia

baina ETAren sueten honek

badakar zer eraikia

Oraindik ez da bakea baina

bai atari irekia.